Inwestycje

Dodatkowe zagrożenie może także wynikać z szerokiej swobody, jaką przepisy pozostawiają stronom przy uzgadnianiu warunków umowy o udzielanie pożyczki. W świetle prawa, możliwe jest bowiem udzielanie pożyczek nawet w ogóle nie oprocentowanych,

które mogłyby być formą ukrytego wsparcia dla wybranych spółek powiązanych z funduszem w ramach jednej grupy kapitałowej czy też formą rekompensaty za zawarcie korzystnych transakcji, np. w początkowym okresie działania funduszy, kiedy były one nastawione na szybki wzrost wartości jednostki rozrachunkowej. Kosztem tego rodzaju „przysług”, byliby w ostatecznym rozrachunku obciążeni członkowie funduszy.

Podobne wątpliwości może budzić wspomniana wcześniej możliwość udzielania przez fundusze pożyczek pieniężnych spółkom akcyjnym. Charakter prawny umowy pożyczki określa Kodeks Cywilny, którego przepisy pozostawiają stronom bardzo duży zakres swobody w kształtowaniu warunków stosunku prawnego łączącego pożyczkodawcę z pożyczkobiorcą. Brak ustawowych wymogów dotyczących obowiązku uzyskania stosownych zabezpieczeń przy jednoczesnym braku formalnych kryteriów określających minimalny poziom wiarygodności kredytowej jaki musi reprezentować pożyczkobiorca, potwierdzony np. oceną uzyskaną w ramach ratingu, niesie ze sobą zwiększone ryzyko poniesienia straty z takiej inwestycji, co zagraża interesom członków funduszy.

Osiągnięcie wyniku poniżej wymaganego minimalnego poziomu zobowiązuje powszechne towarzystwo zarządzające funduszem do pokrycia występującego niedoboru z kapitałów własnych. Tak poważne konsekwencje finansowe wymagają stosowania przejrzystych i obiektywnych kryteriów wyceny aktywów, a w rezultacie i oceny działalności poszczególnych funduszy. Nie stworzy ich z pewnością możliwość arbitralnego, nie weryfikowanego przez rynek, ustalania wartości własnych aktywów. Może to zapewnić jedynie wycena dokonywana na rynku, którego regulacje gwarantują odpowiednią płynność i przestrzeganie zasad uczciwej i rzetelnej wyceny.

Duża zmienność cen spowodowana jedynie brakiem dostatecznej płynności i nieuzasadniona wpływem innych czynników ekonomicznych jest wysoce niewłaściwa i może budzić niepokój wśród członków OFE, obserwujących gwałtowne zmiany wartości swojego kapitału zgromadzonego w funduszu. Ponadto, zawieranie transakcji poza rynkiem regulowanym stwarza okazję do manipulacji cenami i działalności wymykającej się spod kontroli instytucji nadzorujących rzetelność gry rynkowej.

Już teraz, w dość krótkiej historii działalności funduszy emerytalnych mogliśmy zaobserwować przypadki zawierania na rynku nieregulowanym transakcji o zaskakująco wysokiej (nie rynkowej) rentowności, sięgającej nawet kilkuset procent w skali roku. Rzutuje to na wysokość osiąganej przez fundusze stopy zwrotu z aktywów, która służy do wyliczenia minimalnej wymaganej stopy zwrotu

Innego typu zagrożenia dla inwestycji funduszy mogą wynikać z pozostawienia szerokich możliwości nabywania instrumentów poza rynkami regulowanymi. Akcje nabyte poza rynkiem regulowanym mogą stanowić 10% ogółu aktywów funduszy emerytalnych, a w odniesieniu do papierów dłużnych, przepisy w ogóle nie stawiają wymogu, aby były one nabywane na rynku regulowanym, przy czym papiery inne niż skarbowe mogą mieć 30% udziału w całości aktywów. Nabywanie papierów nie notowanych na żadnym z regulowanych rynków niesie ryzyko braku ich płynności, stwarza duże problemy z ustaleniem ich rzeczywistej wartości i skutkuje dużymi zmianami cen, co ma bezpośredni wpływ na wahania wartości jednostki rozrachunkowej. Ze szczególnym nasileniem, problemy te występują w odniesieniu do papierów nie dopuszczonych do publicznego obrotu.

Uwzględnianie w polityce inwestycyjnej ocen agencji ratingowych jest szczególnie istotne w odniesieniu do funduszy emerytalnych, do których przynależność jest przecież obowiązkowa, a zarządzanie przekazywanymi do nich środkami, które mają zapewnić ich członkom utrzymanie na emeryturze wymaga zachowania szczególnej ostrożności. Tym bardziej, że w długoterminowym horyzoncie inwestycyjnym funduszy emerytalnych, ten rodzaj ryzyka może w największym stopniu zagrozić zachowaniu realnej wartości gromadzonych środków

Przyjęcie takich rozwiązań w znacznym stopniu chroniłoby w sposób systemowy inwestycje funduszy, a tym samym interes ich członków, przed nabywaniem aktywów o bardzo wątpliwej jakości, mających w gruncie rzeczy charakter spekulacyjny.

Sprawdzonym i stosowanym powszechnie na świecie sposobem określenia wysokości ryzyka kredytowego podmiotów zaciągających zobowiązania na rynku finansowym jest ich ocena przez wyspecjalizowane instytucje, które przyznają im odpowiednią kategorię mieszczącą się na wielostopniowej skali ocen, noszącej nazwę ratingu.

Niewątpliwą słabością omówionych powyżej limitów zaangażowania w poszczególne kategorie lokat jest nieuwzględnienie przy określaniu ich wysokości kryterium wartościującego, w ramach tego samego rodzaju emitenta bądź rynku, wiarygodność kredytową podmiotów emitujących dany typ instrumentu inwestycyjnego. Jego brak oznacza bowiem jednakowe traktowanie pod względem wiarygodności kredytowej podmiotów reprezentujących w rzeczywistości różny poziom ryzyka inwestycyjnego, choć emitowane przez nie instrumenty formalnie zaliczają się do tej samej kategorii. Dlatego należałoby postulować rozwiązanie, które z jednej strony wyznaczy maksymalną wysokość ryzyka kredytowego akceptowaną w polityce inwestycyjnej funduszy emerytalnych, a z drugiej uzależni wielkość udziału danego instrumentu w całości aktywów od wysokości związanego z nim ryzyka.

Inwestycje zagraniczne nie są wyodrębnioną przez ustawę kategorią lokat i w żadnym miejscu nie został dla nich wprost określony limit zaangażowania. Odwołując się do wykładni językowej, należałoby przyjąć, że muszą się one mieścić we wspomnianym wcześniej 5% limicie, pozostałym po obligatoryjnym rozmieszczeniu 95% aktywów w 10 kategoriach lokat.

W ten sposób jest to wspólny limit, dzielony między inwestycje zagraniczne, środki pieniężne i 3 pozostałe , ustawowe kategorie lokat. Również  ścisła definicja, określająca co stanowi inwestycje zagraniczne, powinna się znaleźć w przepisach ustawy bądź rozporządzenia Ministra Finansów.

Na obecnym etapie wdrażania reformy emerytalnej należałoby przyjąć jak najwęższą definicję inwestycji zagranicznych, wyeliminować je całkowicie albo określić ich limit poniżej aktualnych 5%. W praktyce oznaczają one transfer kapitału za granicę, co jest obecnie niekorzystne dla członków funduszy, biorąc pod uwagę wyższą przewidywaną zyskowność lokat w kraju oraz dla gospodarki, mając na względzie olbrzymie zapotrzebowanie na rodzime inwestycje. Dodatkowo, poza niższą stopą zwrotu, inwestycje zagraniczne wiążą się z ryzykiem kursowym. Co prawda używając odpowiednich instrumentów finansowych można się przed tym ryzykiem zabezpieczyć, ale wiąże się to z dodatkowymi, wysokimi kosztami. Mając na uwadze, że przynależność do funduszy emerytalnych jest obowiązkowa, a przekazywane do nich składki na ubezpieczenie społeczne stanowią część finansów publicznych państwa, powinny one w pierwszej kolejności służyć rozwojowi polskiej gospodarki poprzez zasilanie rodzimego rynku kapitałowego i zwiększenie płynności krajowych rynków finansowych.